Gdy jeden z krewnych odrzuca spadek, jego miejsce może zająć kolejna osoba z rodziny, często dziecko albo wnuk. Pytanie o termin na odrzucenie spadku przez dalszych spadkobierców sprowadza się przede wszystkim do tego, od kiedy liczyć sześć miesięcy, jak zabezpieczyć termin i co zrobić, gdy w łańcuchu pojawia się małoletni.
Najważniejsze zasady liczenia terminu
- 6 miesięcy liczy się od dnia, w którym dana osoba dowiedziała się o swoim powołaniu do spadku.
- Dalszy spadkobierca zwykle dowiaduje się o tym po odrzuceniu spadku przez wcześniejszego krewnego.
- Brak oświadczenia oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, a nie automatyczne odrzucenie.
- Termin można zachować przez złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia.
- W sprawach małoletnich, gdy potrzebna jest zgoda sądu, termin zawiesza się na czas postępowania.
Sześć miesięcy liczy się od własnego powołania do spadku
Podstawowa reguła wynika z art. 1015 Kodeksu cywilnego. Spadkobierca ma sześć miesięcy na przyjęcie albo odrzucenie spadku, licząc od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania. Nie zawsze jest to dzień śmierci spadkodawcy.
W przypadku dalszych krewnych termin zaczyna się zwykle dopiero wtedy, gdy dowiedzą się, że wcześniejszy spadkobierca odrzucił spadek i że w rezultacie oni mogą dziedziczyć. Sama śmierć krewnego nie musi więc rozpoczynać ich terminu, szczególnie gdy wcześniej dziedziczy ktoś z bliższej grupy.
Przykład jest prosty. Dziadek umiera w styczniu. Jego syn dowiaduje się o spadku i odrzuca go w marcu. Wtedy do dziedziczenia mogą dojść dzieci tego syna. Ich sześciomiesięczny termin powinien być liczony od chwili, gdy dowiedzą się o odrzuceniu przez ojca i o własnym powołaniu do spadku, a nie automatycznie od styczniowej daty śmierci dziadka.
To rozróżnienie ma duże znaczenie dowodowe. Dlatego zachowuję i porządkuję zawiadomienia, odpisy aktów stanu cywilnego oraz dokumenty potwierdzające datę uzyskania informacji. W sporze sądowym nie wystarczy samo przekonanie, że o sprawie dowiedzieliśmy się później.
Odrzucenie przez jednego krewnego uruchamia kolejny etap
Osoba, która odrzuciła spadek, jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. Jej udział nie przechodzi jednak automatycznie na wybranego członka rodziny. Wchodzą w grę zasady dziedziczenia ustawowego albo treść testamentu.
Najczęściej wygląda to jak łańcuch. Najpierw spadek odrzuca dziecko zmarłego, później jego dzieci, a następnie wnuki. Każda osoba powołana w dalszej kolejności ma własny termin, który należy oceniać osobno.
| Sytuacja | Od kiedy liczyć termin | Co trzeba zrobić |
|---|---|---|
| Spadkobierca dowiedział się, że dziedziczy z ustawy | Od dnia uzyskania tej informacji | Złożyć oświadczenie w ciągu 6 miesięcy |
| Bliższy krewny odrzucił spadek | Od dnia, w którym dalszy spadkobierca dowiedział się o własnym powołaniu | Ustalić krąg osób dziedziczących i złożyć oświadczenie |
| Do dziedziczenia dochodzi małoletnie dziecko | Od dnia, w którym o powołaniu dowiedział się przedstawiciel ustawowy | Złożyć oświadczenie samodzielnie albo uzyskać zgodę sądu |
Nie można skutecznie odrzucić spadku „na rzecz brata” albo innej konkretnej osoby. Odrzucenie wyłącza danego spadkobiercę, ale może spowodować powołanie jego własnych dzieci. To właśnie dlatego przed złożeniem oświadczenia sprawdzam, kto wejdzie do dziedziczenia w następnym kroku.
Jak zachować termin przed sądem albo u notariusza
Oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć przed sądem albo notariuszem. W praktyce notariusz bywa szybszy, ale sąd jest naturalnym miejscem wtedy, gdy sprawa już się toczy albo gdy trzeba złożyć dodatkowy wniosek dotyczący dziecka.
Do zachowania terminu wystarczy złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia. Nie wystarczy natomiast samo umówienie wizyty u notariusza, telefon do sądu ani przygotowanie dokumentów w domu. Liczy się skuteczne złożenie oświadczenia albo właściwego wniosku.
Przeczytaj również: Przekazanie gospodarstwa za opiekę - darowizna czy dożywocie?
Dokumenty, które zwykle trzeba przygotować
- odpis aktu zgonu spadkodawcy, jeżeli nie znajduje się już w aktach sprawy,
- dokument potwierdzający tożsamość,
- odpisy aktów urodzenia lub małżeństwa pokazujące pokrewieństwo,
- informację o wcześniejszych oświadczeniach innych spadkobierców,
- dokumenty dotyczące małoletnich dzieci, jeżeli również mogą zostać powołane do spadku.
Przy oświadczeniu składanym w sądzie trzeba liczyć się co do zasady z opłatą 100 zł za odebranie oświadczenia. Maksymalna taksa notarialna za samo oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku wynosi 50 zł netto, ale końcowy rachunek może być wyższy z powodu VAT i wypisów aktu.
Jeżeli termin zbliża się szybko, nie czekałbym na prawomocne stwierdzenie nabycia spadku. Najpierw trzeba zabezpieczyć własne oświadczenie, a dopiero potem porządkować pozostałe dokumenty i sytuację kolejnych krewnych.
Małoletni spadkobierca wymaga osobnego sprawdzenia
Jeżeli osoba dorosła odrzuca spadek, jej dzieci mogą zostać powołane do dziedziczenia. W przypadku pełnoletnich dzieci każde z nich składa własne oświadczenie. Przy małoletnim działa przedstawiciel ustawowy, a odrzucenie spadku może wymagać dodatkowej procedury.
Od 15 listopada 2023 r. rodzic może w niektórych sytuacjach odrzucić spadek w imieniu dziecka bez wcześniejszej zgody sądu. Dziecko musi być powołane wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, a drugi rodzic powinien wyrazić zgodę albo rodzice muszą działać wspólnie. Jeżeli są inni zstępni tego rodzica, oni również powinni odrzucać ten sam spadek.
Gdy te warunki nie są spełnione, potrzebna może być zgoda sądu na dokonanie czynności przekraczającej zwykły zarząd majątkiem dziecka. Wniosek kieruje się zwykle do sądu opiekuńczego właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka, chyba że odpowiednia sprawa spadkowa już się toczy i właściwy jest sąd spadku.
Ważna zmiana polega na tym, że jeżeli zgoda sądu jest wymagana, bieg sześciomiesięcznego terminu zawiesza się na czas postępowania. Trzeba jednak złożyć wniosek przed upływem terminu i po uzyskaniu zgody nadal złożyć właściwe oświadczenie o odrzuceniu spadku.
Najczęstszy błąd polega na założeniu, że rodzic może spokojnie czekać na decyzję sądu bez formalnego zainicjowania sprawy. Bezpieczne działanie to szybkie ustalenie, czy zgoda jest potrzebna, złożenie wniosku i zachowanie potwierdzenia jego wniesienia.
Co oznacza brak oświadczenia albo spóźnienie
Jeżeli spadkobierca nie złoży żadnego oświadczenia w sześciomiesięcznym terminie, co do zasady dochodzi do przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność za długi spadkowe jest wtedy ograniczona do wartości aktywów spadku, ale nie oznacza to, że sprawa znika albo że nie trzeba reagować na wezwania wierzycieli.
Spóźnione oświadczenie o odrzuceniu spadku nie wywołuje zwykłych skutków prawnych. Termin z art. 1015 Kodeksu cywilnego jest terminem zawitym, czyli po jego upływie uprawnienie zasadniczo wygasa.
Istnieje jednak szczególna procedura uchylenia się od skutków niezachowania terminu, gdy brak oświadczenia wynikał z błędu albo groźby. Nie chodzi o każdą pomyłkę lub zwykłe przeoczenie. Sąd ocenia, czy błąd był rzeczywiście usprawiedliwiony, a następnie musi zatwierdzić uchylenie się od skutków prawnych.
Samo późne odkrycie długu nie zawsze wystarczy. Czym innym jest brak wiedzy o konkretnym zobowiązaniu, a czym innym nieświadomość, że w ogóle zostało się spadkobiercą. W takiej sytuacji dobrze od razu zebrać korespondencję, dokumenty i dowody wskazujące, kiedy oraz w jaki sposób uzyskano informacje o dziedziczeniu.
Jak przejść przez rodzinny łańcuch bez utraty terminu
W praktyce najlepiej stworzyć prostą listę osób, które mogą zostać powołane po kolei. Przy każdej osobie zapisuję datę odrzucenia spadku przez poprzednika, datę uzyskania informacji oraz ostatni dzień na złożenie oświadczenia.
- ustal, kto dziedziczy po odrzuceniu spadku przez pierwszą osobę,
- poinformuj kolejnych krewnych o możliwym powołaniu do spadku,
- nie czekaj na zakończenie całej sprawy spadkowej,
- zabezpiecz termin przez sąd albo złóż oświadczenie u notariusza,
- przy małoletnich sprawdź, czy zgoda sądu jest wymagana,
- zachowaj potwierdzenia złożenia każdego dokumentu.
Największe ryzyko pojawia się wtedy, gdy rodzina przekazuje sobie informacje ustnie i każdy zakłada, że „ktoś inny już to załatwił”. Przy kilku osobach dziedziczących po kolei taka organizacja szybko zawodzi. Jedna tabela z nazwiskami, datami i dokumentami często zapobiega kosztownemu przeoczeniu.
Dwie daty, które trzeba zapisać od razu
Po otrzymaniu informacji o odrzuceniu spadku przez krewnego warto zapisać dwie daty: dzień, w którym dowiedzieliśmy się o własnym powołaniu, oraz dzień złożenia oświadczenia albo wniosku do sądu. To właśnie te daty najczęściej decydują o skuteczności całej czynności.
Jeżeli w sprawie występuje małoletni, kilka gałęzi rodziny albo niepewność co do testamentu, nie należy ograniczać się do liczenia sześciu miesięcy od daty zgonu. Trzeba ustalić rzeczywisty krąg spadkobierców i kolejność ich powołania, bo termin każdego dalszego spadkobiercy może zacząć się w innym dniu.
Najbezpieczniejsza zasada jest prosta: działać niezwłocznie, dokumentować moment uzyskania informacji i nie odkładać formalności do ostatnich dni. Przy wątpliwościach dotyczących dziecka, testamentu albo przekroczonego terminu warto skonsultować dokumenty z prawnikiem, zanim zostanie złożone oświadczenie o nieodwracalnych skutkach.
