Małżonkowie często chcą, aby po śmierci jednego z nich cały majątek pozostał przy drugim. Taki plan może ułatwić życie, ale nie oznacza automatycznie, że dzieci zostaną pozbawione praw do spadku. Wyjaśniam, jak działają osobne testamenty wzajemne, kiedy dzieci mogą żądać zachowku, jak policzyć jego wysokość i jakie rozwiązania warto rozważyć przy rodzinie patchworkowej.
Wzajemne testamenty chronią małżonka, ale nie wyłączają praw dzieci
- Nie istnieje jeden wspólny testament małżonków - każda osoba sporządza własny dokument.
- Przy powołaniu małżonka do całości spadku dzieci zwykle nie dziedziczą od razu, ale mogą żądać zachowku.
- Dorosłemu dziecku przysługuje co do zasady 1/2 udziału ustawowego, a małoletniemu 2/3 tego udziału.
- Wspólność majątkowa małżeńska oznacza, że do spadku trafia najczęściej tylko udział zmarłego małżonka.
- Testament można później odwołać lub zmienić jednostronnie, nawet jeśli małżonkowie wcześniej ustalili wspólny plan.
Na czym polega testament wzajemny i dlaczego dzieci są w centrum problemu
W praktyce określenie „testament wzajemny” oznacza najczęściej sytuację, w której każdy z małżonków sporządza osobny testament i powołuje drugiego do całości albo określonej części swojego spadku. Nie jest to jeden wspólny dokument podpisany przez oboje.
Kodeks cywilny pozwala, aby testament zawierał rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy. Małżonkowie mogą więc przygotować dwa oddzielne testamenty, nawet podczas jednej wizyty u notariusza, ale prawnie nadal będą to dwie niezależne czynności.
Najczęstszy cel jest prosty. Po śmierci pierwszego małżonka żyjący małżonek ma nadal korzystać z domu, rachunków i oszczędności bez konieczności dzielenia własności z dziećmi. Taki testament rzeczywiście może to ułatwić, lecz nie usuwa roszczenia o zachowek.
Trzeba też pamiętać o podstawowej granicy takiego rozwiązania. Każdy małżonek może w każdej chwili zmienić albo odwołać swój testament. Nawet wcześniejsze rodzinne ustalenia nie tworzą same przez się nieodwołalnej umowy.
Co dzieci otrzymają po pierwszej śmierci
Jeżeli zmarły małżonek powołał w testamencie żyjącego małżonka do całości spadku, dzieci nie stają się właścicielami udziału w domu ani pieniędzy już w chwili pierwszej śmierci. Spadek przechodzi na osobę wskazaną w testamencie.
Nie oznacza to jednak, że dzieci nie mają żadnego prawa. Jeżeli byłyby powołane do dziedziczenia ustawowego, mogą wystąpić przeciwko spadkobiercy testamentowemu z roszczeniem o zachowek. Jest to z reguły roszczenie pieniężne, a nie żądanie wydania konkretnej części nieruchomości.
Jak działa zachowek
Zachowek przysługuje zstępnym, czyli dzieciom, wnukom i dalszym potomkom, którzy dziedziczyliby z ustawy. Dorosłemu dziecku należy się co do zasady połowa wartości udziału ustawowego. Jeżeli dziecko jest małoletnie albo trwale niezdolne do pracy, wysokość wzrasta do dwóch trzecich udziału ustawowego.
Przy ustalaniu kwoty bierze się pod uwagę nie tylko aktywa, lecz także długi spadkowe, wcześniejsze darowizny i niektóre zapisy. Dlatego proste pomnożenie wartości domu przez odpowiedni procent daje jedynie orientacyjny wynik.Przykład przy dwóch dorosłych dzieciach
Załóżmy, że małżonkowie mają wspólność majątkową, a cały majątek wspólny jest wart 800 000 zł. Po śmierci jednego z nich do spadku wchodzi zwykle jego udział o wartości 400 000 zł. Druga połowa już wcześniej należy do żyjącego małżonka i nie jest spadkiem po zmarłym.| Element | Wartość orientacyjna |
|---|---|
| Udział zmarłego małżonka w majątku wspólnym | 400 000 zł |
| Udział ustawowy jednego z dwóch dzieci | 1/3 spadku, czyli około 133 333 zł |
| Zachowek dorosłego dziecka | 1/2 udziału, czyli około 66 667 zł |
| Zachowek małoletniego dziecka | 2/3 udziału, czyli około 88 889 zł |
W tym przykładzie żyjący małżonek może odziedziczyć cały udział zmarłego, ale dwoje dorosłych dzieci może łącznie dochodzić około 133 334 zł. Jeżeli oboje są małoletni, suma orientacyjna rośnie do około 177 778 zł. Wycena nieruchomości, kredyt, darowizny i inne składniki spadku mogą ten wynik znacząco zmienić.
Wspólność majątkowa i rodzina patchworkowa zmieniają wynik
Jednym z najczęstszych błędów jest traktowanie całego majątku małżonków jako spadku po pierwszej osobie. Przy ustawowej wspólności majątkowej najpierw dochodzi do rozliczenia majątku wspólnego, a dopiero potem dziedziczeniu podlega udział należący do zmarłego.
Inaczej może wyglądać sytuacja, gdy nieruchomość albo oszczędności należały wyłącznie do zmarłego, były odziedziczone przed ślubem lub zostały objęte rozdzielnością majątkową. Wtedy do spadku może wejść całość danego składnika, co zwykle zwiększa potencjalny zachowek dzieci.
Dzieci z poprzednich związków
Dzieci zmarłego małżonka zachowują prawa do zachowku, nawet jeśli nie są dziećmi żyjącego małżonka. Z kolei dzieci żyjącego małżonka, które nie zostały przysposobione przez zmarłego, nie dziedziczą po nim z ustawy i nie mają po nim zachowku.
To szczególnie ważne w rodzinach patchworkowych. Testament, w którym małżonkowie powołują się wzajemnie, może zapewnić ochronę partnerowi, ale nie gwarantuje, że po jego późniejszej śmierci majątek trafi po równo do wszystkich dzieci. Żyjący małżonek może bowiem zmienić swój testament, dokonać darowizn albo zawrzeć nowe małżeństwo.
Jeżeli rodzicom zależy na równym potraktowaniu dzieci z różnych związków, trzeba opisać ten plan w osobnych testamentach każdego z małżonków i regularnie sprawdzać, czy dokumenty nadal odpowiadają rzeczywistej sytuacji majątkowej.
Jak sporządzić testamenty, aby ograniczyć ryzyko sporu
Najbezpieczniejszym rozwiązaniem przy większym majątku, nieruchomości albo skomplikowanych relacjach rodzinnych jest testament notarialny. Testament własnoręczny również może być ważny, ale musi być w całości napisany ręcznie, podpisany i co do zasady opatrzony datą. W praktyce błędy formalne i niejasne sformułowania często stają się początkiem sporu.
Co ustalić przed wizytą u notariusza
- Spiszcie skład majątku, w tym nieruchomości, rachunki, udziały w spółkach, polisy i zobowiązania.
- Ustalcie, czy celem jest pełna ochrona małżonka, czy także przekazanie konkretnego składnika dzieciom.
- Wskażcie, kto ma dziedziczyć, gdy małżonek nie dożyje otwarcia spadku.
- Rozważcie, czy potrzebny jest wykonawca testamentu, zapis zwykły albo zapis windykacyjny.
- Sprawdźcie, czy wcześniejsze darowizny nie wpłyną na wysokość zachowku.
W testamencie warto wskazać także spadkobierców podstawionych, czyli osoby, które dziedziczą, gdy powołany małżonek nie może albo nie chce dziedziczyć. Nie należy jednak zakładać, że takie wskazanie zablokuje późniejszą zmianę testamentu przez żyjącego małżonka.
Przeczytaj również: Zrzeczenie się dożywocia - Jak to zrobić skutecznie?
Ile kosztują dwa testamenty
Maksymalna taksa notarialna za prosty testament wynosi obecnie 50 zł netto za osobę. Dwa proste testamenty oznaczają więc maksymalnie 100 zł netto taksy, do czego dochodzi podatek VAT oraz opłaty za wypisy. Testament zawierający między innymi zapis zwykły lub wydziedziczenie może kosztować maksymalnie 150 zł netto, a dokument z zapisem windykacyjnym 200 zł netto.
Są to stawki maksymalne, a nie gwarantowana cena każdej kancelarii. Przy ustalaniu kosztu trzeba zapytać również o liczbę wypisów i ewentualne dodatkowe czynności.
Czego testament wzajemny nie załatwia
Największe nieporozumienie polega na przekonaniu, że powołanie małżonka do całości spadku automatycznie „wyzeruje” prawa dzieci. Samo pominięcie dziecka w testamencie nie jest wydziedziczeniem. Dziecko nadal może mieć roszczenie o zachowek.
Wydziedziczenie jest możliwe tylko w ustawowo określonych przypadkach, na przykład uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych albo rażącego naruszania zasad współżycia społecznego. Przyczyna musi zostać wskazana w treści testamentu i może być później oceniana przez sąd.
Testament nie rozwiązuje także problemu braku pieniędzy na wypłatę zachowku. Jeżeli najważniejszym składnikiem majątku jest dom, żyjący małżonek może formalnie odziedziczyć go w całości, ale nadal mieć obowiązek zapłaty dzieciom. Czasem konieczna jest sprzedaż nieruchomości, kredyt albo porozumienie o spłacie w ratach.
Roszczenie o zachowek przedawnia się co do zasady po 5 latach od ogłoszenia testamentu. W sprawach dotyczących darowizn lub zapisów windykacyjnych termin liczy się od otwarcia spadku. Nie warto więc odkładać analizy dokumentów i wyceny majątku do ostatniej chwili.
Jakie rozwiązania można połączyć z testamentem
Jeżeli rodzina chce ograniczyć ryzyko późniejszego procesu, sam testament może nie wystarczyć. Jednym z rozwiązań jest zawarcie z pełnoletnim dzieckiem notarialnej umowy o zrzeczenie się dziedziczenia. Można też ograniczyć ją wyłącznie do prawa do zachowku, w całości albo w części.
Taka umowa wymaga świadomej decyzji dziecka i aktu notarialnego. Co do zasady może obejmować również jego zstępnych, czyli wnuki, chyba że strony ustalą inaczej. To rozwiązanie bywa przydatne, gdy dziecko już otrzymało znaczną darowiznę albo rodzina chce jednoznacznie zabezpieczyć małżonka.
Można również wskazać dziecku konkretny składnik majątku w formie zapisu. Trzeba jednak pamiętać, że zapis zwykły nie przenosi własności automatycznie w chwili śmierci, a zapis windykacyjny wymaga testamentu notarialnego. Żaden z nich nie jest też prostym sposobem na uniknięcie zachowku, ponieważ odpowiednie świadczenia mogą być uwzględniane przy jego obliczaniu.
W praktyce najlepszy efekt daje połączenie kilku elementów: osobnych testamentów małżonków, jasnego planu dla dzieci, uporządkowanej dokumentacji darowizn oraz rozmowy o ewentualnym zrzeczeniu się zachowku. Nie ma jednego wzoru dobrego dla każdej rodziny, bo inaczej planuje się spadek obejmujący mieszkanie, a inaczej firmę lub gospodarstwo rolne.
Najważniejsza decyzja dotyczy kolejności ochrony
Wzajemne testamenty mogą dobrze chronić żyjącego małżonka, szczególnie gdy rodzina chce uniknąć natychmiastowego podziału domu lub rachunków między kilka osób. Trzeba jednak przyjąć, że ochrona małżonka może oznaczać obowiązek wypłaty zachowku dzieciom.
Przed podpisaniem dokumentów warto policzyć udział zmarłego w majątku, potencjalny zachowek każdego dziecka oraz źródło pieniędzy na jego spłatę. Dopiero wtedy można świadomie zdecydować, czy wystarczy testament notarialny, czy potrzebne są także dodatkowe umowy i dokładniejsze zaplanowanie sukcesji.
