Po śmierci bliskiej osoby rodzina często chce szybko zamknąć temat zachowku, ale sama deklaracja „dogadamy się” nie wystarczy. Poniżej pokazuję, jak przygotować ugodę o zachowek, jakie zapisy chronią obie strony, jak obliczyć kwotę oraz kiedy zwykły dokument warto zastąpić ugodą przed mediatorem albo aktem notarialnym.
Najważniejsze zasady bezpiecznej ugody o zachowek
- Ugoda powinna dokładnie wskazywać spadkodawcę, strony, kwotę, termin i sposób zapłaty.
- Zachowek wynosi co do zasady połowę udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym.
- Dla małoletniego zstępnego albo osoby trwale niezdolnej do pracy jest to zwykle 2/3 tego udziału.
- Oświadczenie o zaspokojeniu całego roszczenia najlepiej uzależnić od faktycznej zapłaty pełnej kwoty.
- Prywatna ugoda pisemna nie daje automatycznie możliwości wszczęcia egzekucji. Najmocniejsze zabezpieczenie zapewnia zatwierdzenie ugody przez sąd albo akt notarialny z poddaniem się egzekucji.
Wzór ugody o zachowek, który można dostosować do sprawy
Fraza „ugoda o zachowek wzór” prowadzi zwykle do prostego dokumentu z miejscem na dane i kwotę. Taki szablon może być dobrym punktem wyjścia, ale nie powinien zastępować ustalenia, czego dokładnie dotyczy ugoda. Inaczej redaguje się porozumienie o jednorazowej zapłacie, a inaczej ugodę z ratami, zabezpieczeniem lub kilkoma zobowiązanymi.
Wzór poniżej dotyczy najczęstszej sytuacji, czyli roszczenia pieniężnego po śmierci spadkodawcy. Jeżeli strony chcą przenieść własność nieruchomości zamiast zapłaty, potrzebna będzie forma aktu notarialnego.
Przykładowa treść dokumentu
UGODA W SPRAWIE ZACHOWKU
zawarta w dniu [data] w [miejscowość], pomiędzy:
1. [imię i nazwisko uprawnionego], PESEL [numer], zamieszkałym/zamieszkałą przy [adres], zwanym/zwaną dalej „Uprawnionym”,
a
2. [imię i nazwisko zobowiązanego], PESEL [numer], zamieszkałym/zamieszkałą przy [adres], zwanym/zwaną dalej „Zobowiązanym”.
Jeżeli po stronie zobowiązanej występuje więcej osób, należy wpisać wszystkie osoby, określić ich udziały w spadku oraz wskazać, czy odpowiadają za zapłatę wspólnie, czy każda w określonej części.
§ 1. Przedmiot ugody
1. Ugoda dotyczy roszczenia z tytułu zachowku po [imię i nazwisko spadkodawcy], zmarłym/zmarłej dnia [data], ostatnio zamieszkałym/zamieszkałej w [miejscowość].
2. Spadek po spadkodawcy został nabyty przez [imię i nazwisko lub imiona spadkobierców] na podstawie [postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku / aktu poświadczenia dziedziczenia] z dnia [data], ewentualnie na podstawie testamentu ogłoszonego dnia [data].
3. Uprawniony oświadcza, że przysługuje mu roszczenie o zapłatę zachowku, a Zobowiązany oświadcza, że chce uregulować spór polubownie.
§ 2. Ustalenie kwoty
1. Strony, po przeanalizowaniu składu spadku, długów spadkowych, darowizn i świadczeń otrzymanych przez Uprawnionego, ustalają wysokość świadczenia na kwotę [kwota] zł brutto, słownie [kwota słownie].
2. Strony zgodnie postanawiają, że wskazana kwota ma zaspokoić w całości roszczenia Uprawnionego z tytułu zachowku po [imię i nazwisko spadkodawcy], w zakresie objętym niniejszą ugodą.
3. Jeżeli strony nie chcą zamykać wszystkich możliwych roszczeń, ustęp 2 należy zastąpić zapisem, że zapłata dotyczy wyłącznie [dokładnie wskazanej części roszczenia].
§ 3. Termin i sposób zapłaty
1. Zobowiązany zapłaci kwotę wskazaną w § 2 jednorazowo, do dnia [data], przelewem na rachunek bankowy Uprawnionego nr [numer rachunku].
2. Za dzień zapłaty uznaje się dzień uznania rachunku bankowego Uprawnionego.
3. Alternatywnie strony ustalają zapłatę w ratach:
- rata 1 w kwocie [kwota] zł do dnia [data],
- rata 2 w kwocie [kwota] zł do dnia [data],
- rata 3 w kwocie [kwota] zł do dnia [data].
4. W razie opóźnienia w zapłacie którejkolwiek raty Uprawnionemu należą się odsetki ustawowe za opóźnienie od dnia następującego po terminie płatności do dnia zapłaty.
5. [Opcjonalnie] Brak zapłaty raty w terminie powoduje wymagalność pozostałej części kwoty, chyba że strony postanowią inaczej.
§ 4. Rozliczenie roszczeń
1. Po zaksięgowaniu całej kwoty Uprawniony oświadcza, że uznaje roszczenie z tytułu zachowku po [imię i nazwisko] za w pełni zaspokojone i nie będzie dochodził dalszych kwot z tego tytułu od Zobowiązanego.
2. Jeżeli zapłata ma nastąpić w ratach, oświadczenie z ustępu 1 staje się skuteczne dopiero po zapłacie ostatniej raty.
3. Ugoda nie obejmuje innych roszczeń stron, w szczególności roszczeń związanych z działem spadku, rozliczeniem nakładów lub korzystaniem z rzeczy spadkowych, chyba że strony wyraźnie wskażą je w treści dokumentu.
§ 5. Zabezpieczenie zapłaty
[Opcjonalnie] W celu zabezpieczenia zapłaty rat Zobowiązany zobowiązuje się do złożenia w kancelarii notarialnej oświadczenia o poddaniu się egzekucji co do kwoty [kwota] zł, na warunkach uzgodnionych z notariuszem.
§ 6. Koszty i postanowienia końcowe
1. Koszty zawarcia i wykonania ugody ponosi [Zobowiązany / Uprawniony / każda ze stron po połowie].
2. Wszelkie zmiany ugody wymagają formy pisemnej i podpisu obu stron.
3. Ugodę sporządzono w dwóch jednobrzmiących egzemplarzach, po jednym dla każdej ze stron.
[miejscowość, data]
........................................
Podpis Uprawnionego
........................................
Podpis Zobowiązanego
Najczęstszy błąd polega na wpisaniu jednej kwoty i zdania „strony nie mają wobec siebie żadnych roszczeń”. Taki zapis może być zbyt szeroki albo niejasny. Lepiej wskazać, po jakiej zapłacie i jakiego dokładnie roszczenia dotyczy zrzeczenie się dalszych żądań.
Jak ustalić kwotę, zanim strony podpiszą dokument
Ugoda może opiewać na kwotę niższą lub wyższą od wstępnie wyliczonego zachowku, bo jest wynikiem kompromisu. Nie oznacza to jednak, że wyliczenie jest niepotrzebne. Bez niego uprawniony nie wie, z czego rezygnuje, a zobowiązany nie oceni realnego ryzyka procesu.
Zgodnie z zasadą ustawową, zachowek przysługuje przede wszystkim zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy dziedziczyliby z ustawy. Standardowo wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby tej osobie przy dziedziczeniu ustawowym. Dla małoletniego zstępnego albo osoby trwale niezdolnej do pracy jest to co do zasady dwie trzecie tego udziału.Prosty przykład obliczenia
Załóżmy, że wartość substratu spadku wynosi 600 000 zł. Spadkodawca pozostawił małżonka i dwoje pełnoletnich dzieci, ale cały majątek przekazał testamentem małżonkowi. Udział ustawowy każdego dziecka wynosiłby 1/3, czyli 200 000 zł. Zachowek jednego pełnoletniego dziecka wyniesie więc 1/2 × 200 000 zł, czyli 100 000 zł, o ile nie ma darowizn, zapisów ani innych świadczeń do rozliczenia.
| Element | Co sprawdzić | Dlaczego ma znaczenie |
|---|---|---|
| Krąg spadkobierców | Małżonek, dzieci, dalsi zstępni, rodzice | Od niego zależy udział będący podstawą wyliczenia |
| Majątek | Nieruchomości, rachunki, pojazdy, udziały i inne prawa | Zachowek liczy się od wartości całego właściwie ustalonego majątku |
| Długi | Kredyty, pożyczki, koszty pogrzebu i inne zobowiązania | Pomniejszają wartość czynną spadku |
| Darowizny | Przekazane wcześniej pieniądze i składniki majątku | Niektóre darowizny dolicza się do podstawy zachowku |
| Świadczenia dla uprawnionego | Darowizny, zapis windykacyjny, udział w spadku | Mogą zostać zaliczone na należny zachowek |
Przy darowiźnie nie zawsze liczy się kwota wpisana w dawnym akcie. Co do zasady bierze się pod uwagę stan przedmiotu z chwili darowizny, ale ceny z chwili ustalania zachowku. To właśnie dlatego wycena mieszkania, domu lub przedsiębiorstwa często decyduje o wyniku negocjacji.
Ugoda prywatna, mediacja czy notariusz
Prosta ugoda pieniężna może zostać podpisana bez udziału notariusza. W praktyce wybór formy powinien zależeć od kwoty, poziomu konfliktu i tego, czy zapłata nastąpi od razu. Im większa suma i im dłuższe raty, tym mniej rozsądne jest pozostawienie sprawy wyłącznie na poziomie zwykłej kartki z podpisami.
| Forma porozumienia | Kiedy ma sens | Najważniejsze ograniczenie |
|---|---|---|
| Pisemna ugoda prywatna | Jednorazowa zapłata i zgodne stanowisko stron | Brak automatycznej egzekucji po niewykonaniu |
| Ugoda przed mediatorem | Strony chcą pomocy w negocjacjach albo istnieje już spór | Trzeba zadbać o zatwierdzenie przez sąd, jeżeli potrzebna jest egzekucja |
| Ugoda sądowa | Sprawa już trafiła do sądu albo strony chcą silnego zabezpieczenia | Wymaga postępowania sądowego i wiąże się z formalnościami |
| Akt notarialny | Raty, wysoka kwota, nieruchomość albo oświadczenie o poddaniu się egzekucji | Dochodzi wynagrodzenie notariusza i koszty aktu |
Ugoda zatwierdzona przez sąd może stać się tytułem egzekucyjnym, a po nadaniu klauzuli wykonalności pozwalać na skierowanie sprawy do komornika. W mediacji sądowej wynagrodzenie mediatora w sprawach majątkowych wynosi co do zasady 1% wartości sporu, nie mniej niż 150 zł i nie więcej niż 2000 zł, powiększone o uzasadnione wydatki i ewentualny VAT.
Jeżeli pozew został już złożony, zawarcie ugody przed rozpoczęciem pierwszej rozprawy może oznaczać zwrot całej opłaty sądowej, a po rozpoczęciu rozprawy zwykle zwrot 75%. To jeden z powodów, dla których ugoda w toku sprawy nadal może być opłacalna.
Zapisy, które najczęściej chronią przed kolejnym sporem
Pełne albo częściowe zamknięcie roszczeń
Strony muszą jasno ustalić, czy płatność kończy cały spór o zachowek po konkretnym spadkodawcy. Jeżeli ugoda dotyczy tylko części należności, należy napisać to wprost. Samo określenie „strony rozliczają zachowek” może nie wystarczyć, gdy później pojawi się spór o nieuwzględnioną darowiznę lub innego zobowiązanego.
Raty i utrata terminu
Przy ratach trzeba wskazać datę każdej płatności, numer rachunku, odsetki i skutek opóźnienia. Z mojego punktu widzenia zapis o natychmiastowej wymagalności całej pozostałej kwoty jest korzystny dla uprawnionego, ale może utrudnić zawarcie porozumienia, jeżeli zobowiązany rzeczywiście potrzebuje czasu na sprzedaż majątku.
Kilku zobowiązanych
Jeżeli zachowek ma zapłacić kilku spadkobierców, ugoda powinna wskazywać udział każdego z nich. Podpisanie dokumentu tylko z jednym spadkobiercą nie musi zamykać roszczeń wobec pozostałych osób, dlatego nie należy wpisywać ogólnego zwolnienia wszystkich zobowiązanych, jeśli nie są stronami dokumentu.
Przeczytaj również: Pełnomocnictwo w sprawie spadkowej - wzór i zasady
Zabezpieczenie zapłaty
Przy wysokiej kwocie albo wieloletnich ratach rozsądne może być notarialne oświadczenie o poddaniu się egzekucji. Można też ustalić inne zabezpieczenie, ale powinno ono być realne i możliwe do wyegzekwowania. Sama obietnica „zapłacę, gdy sprzedam mieszkanie” jest zbyt słaba, jeśli nie ma terminu końcowego.
Najczęstsze błędy przy podpisywaniu ugody
- Podanie kwoty bez wskazania podstawy, czyli bez informacji, czy uwzględniono darowizny, długi i wcześniejsze świadczenia.
- Podpisanie oświadczenia o pełnym zaspokojeniu roszczenia przed otrzymaniem pieniędzy.
- Brak terminu zapłaty albo określenie go jako „po sprzedaży nieruchomości”.
- Pominięcie odsetek i konsekwencji opóźnienia.
- Objęcie ugodą osób, które jej nie podpisały.
- Pomylenie ugody o zachowek z umową zrzeczenia się dziedziczenia.
To ostatnie rozróżnienie jest szczególnie ważne. Po śmierci spadkodawcy strony mogą uregulować istniejące roszczenie ugodą. Natomiast przed jego śmiercią umowa dotycząca przyszłego spadku jest co do zasady nieważna, poza wyjątkami przewidzianymi w prawie. Przyszły spadkobierca może zrzec się dziedziczenia, a także samego prawa do zachowku, ale wymaga to umowy z przyszłym spadkodawcą w formie aktu notarialnego.
Roszczenia o zachowek co do zasady przedawniają się po 5 latach. Termin zależy od rodzaju roszczenia, między innymi od ogłoszenia testamentu albo otwarcia spadku, dlatego z negocjacjami nie należy czekać do ostatnich tygodni.
Co sprawdzić tuż przed złożeniem podpisu
Przed podpisaniem porównuję treść ugody z dokumentami spadkowymi, a nie tylko z ustaleniami rodzinnymi. Trzeba sprawdzić akt zgonu, testament lub akt poświadczenia dziedziczenia, dokumenty dotyczące majątku, informacje o darowiznach oraz rachunek, na który ma trafić zapłata.
Jeżeli kwota jest wysoka, występują nieruchomości, kilku spadkobierców albo spór o wartość darowizn, zwykły wzór może nie zabezpieczyć interesów żadnej ze stron. W takiej sytuacji najlepiej potraktować go jako szkielet dokumentu, a przed podpisaniem skonsultować wyliczenie i sposób zabezpieczenia płatności z prawnikiem, mediatorem lub notariuszem.
Dobrze napisana ugoda nie musi być długa. Musi jednak odpowiadać na cztery pytania: kto płaci, komu, ile i do kiedy, a także jasno określać, czy po wykonaniu wszystkich obowiązków sprawa zachowku zostaje definitywnie zamknięta.
