Zrzeczenie się dziedziczenia a długi rodzica - co warto wiedzieć?

Rodzic ma kredyt, pożyczkę albo zaległości wobec wierzycieli, a dziecko chce zawczasu zabezpieczyć się przed odziedziczeniem problemów. To sytuacja, w której łatwo pomylić zwolnienie z długu, zrzeczenie się dziedziczenia, odrzucenie spadku i darowiznę. Wyjaśniam, co można zrobić jeszcze za życia przyszłego spadkodawcy, jakie skutki ma umowa notarialna oraz co zmienia się po śmierci dłużnika.

Najpierw trzeba ustalić, o czyj dług chodzi

Najważniejsze rozróżnienie dotyczy tego, czy chodzi o własne zobowiązanie, czy o długi członka rodziny, które mogą kiedyś wejść do spadku. Jeżeli ktoś sam jest dłużnikiem banku, firmy pożyczkowej albo osoby prywatnej, nie może po prostu oświadczyć, że przestaje odpowiadać za swój dług.

Zobowiązanie może wygasnąć między innymi wtedy, gdy wierzyciel zwolni dłużnika z długu, a dłużnik to zwolnienie przyjmie. W praktyce może to przybrać formę ugody, umorzenia części należności, restrukturyzacji albo odrębnej umowy. Sama kartka podpisana przez dłużnika nie wystarczy.

Podobnie wygląda sytuacja, gdy dziecko chce uwolnić się od kredytu rodzica jeszcze przed jego śmiercią. Dziecko nie jest obecnie stroną tego zobowiązania tylko dlatego, że w przyszłości mogłoby dziedziczyć. Nie odpowiada też za kredyt rodzica jako taki, chyba że podpisało umowę jako współdłużnik, poręczyciel albo przejęło dług.

Dlatego pytanie o zrzeczenie się długów za życia najczęściej prowadzi do innej instytucji prawnej. Chodzi o zabezpieczenie się przed tym, aby w przyszłości nie stać się spadkobiercą osoby zadłużonej.

Umowa za życia może odciąć przyszłe długi spadkowe

Polskie prawo co do zasady nie pozwala zawierać dowolnych umów dotyczących spadku po osobie, która jeszcze żyje. Wyjątkiem jest między innymi umowa o zrzeczenie się dziedziczenia. Zawiera ją przyszły spadkobierca z przyszłym spadkodawcą, a nie sam spadkobierca w drodze jednostronnego oświadczenia.

Umowa musi mieć formę aktu notarialnego. Zwykła umowa pisemna, wiadomość e-mail albo rodzinne ustalenie przy stole nie wywołają takiego skutku. W akcie można uregulować pełne zrzeczenie się dziedziczenia albo ograniczyć je wyłącznie do prawa do zachowku, w całości lub w części.

Co dzieje się po podpisaniu aktu

Skutek nie następuje od razu. Za życia rodzica, małżonka czy innego przyszłego spadkodawcy umowa nie odbiera mu majątku ani nie zmienia jego sytuacji wobec wierzycieli. Działa dopiero w chwili otwarcia spadku, czyli po śmierci tej osoby.

Osoba, która się zrzekła, jest wtedy traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. Nie dziedziczy aktywów ani długów spadkowych. To ważne, ponieważ umowa nie jest sposobem na umorzenie kredytu rodzica. Jest sposobem na wyłączenie konkretnej osoby z przyszłego dziedziczenia.

Dzieci mogą zostać objęte umową

Domyślnie zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje także zstępnych, czyli dzieci, wnuki i dalszych potomków osoby zrzekającej się. Jeżeli więc syn podpisze umowę z matką, skutki mogą objąć również jego małoletnie lub przyszłe dzieci.

To jeden z najczęściej pomijanych szczegółów. Jeżeli celem jest wyłączenie wyłącznie jednej osoby, trzeba wyraźnie ustalić w akcie, że zrzeczenie nie obejmuje zstępnych. W przeciwnym razie problem może zostać tylko przesunięty na kolejne pokolenie albo zamknąć dzieciom drogę do dziedziczenia wartościowego majątku.

Przeczytaj również: Koszty sądowe w sprawach spadkowych - Kto płaci i ile?

Przykład praktyczny

Ojciec ma 150 000 zł kredytu i niewielki majątek. Jego córka podpisuje z nim notarialną umowę o zrzeczenie się dziedziczenia, obejmującą także jej zstępnych. Po śmierci ojca córka nie nabywa ani mieszkania, ani kredytu, ale trzeba sprawdzić, kto w jej miejsce może zostać powołany do dziedziczenia.

Umowa nie zawsze oznacza, że długi znikną. Oznacza tylko, że zrzekająca się osoba nie będzie spadkobiercą. Do dziedziczenia mogą wejść inni krewni, osoby wskazane w testamencie albo, w określonych sytuacjach, gmina lub Skarb Państwa.

Jak przygotować i podpisać umowę o zrzeczenie się dziedziczenia

Najpierw ustalam, jaki ma być rzeczywisty cel czynności. Czy chodzi o całkowitą rezygnację z przyszłego spadku, czy tylko o pozbawienie się zachowku? To nie są równoważne rozwiązania. Zrzeczenie się samego zachowku może pozwolić na zachowanie statusu spadkobiercy, ale pozbawiać określonego roszczenia pieniężnego.

1. Sprawdź krąg osób objętych skutkami. Uwzględnij dzieci, wnuki oraz możliwość powiększenia rodziny w przyszłości.
2. Ustal zakres zrzeczenia. Może obejmować całe dziedziczenie albo tylko prawo do zachowku.
3. Umów wizytę u notariusza. Umowę podpisują przyszły spadkodawca i osoba, która rezygnuje z dziedziczenia.
4. Przeczytaj dokładnie treść aktu. Szczególnie fragment dotyczący zstępnych, zachowku i ewentualnego uchylenia umowy.
5. Zachowaj wypis aktu. Przyda się przy późniejszym postępowaniu spadkowym, zwłaszcza gdy rodzina nie ma pełnej wiedzy o zawartych umowach.

Notariusz zwykle będzie potrzebował danych osobowych stron, numerów PESEL, adresów i dokumentów tożsamości. Warto wcześniej zapytać o przewidywaną cenę. Dla samej umowy o zrzeczenie się dziedziczenia przyjmuje się co do zasady maksymalną taksę 200 zł netto, do której dochodzi 23% VAT oraz opłaty za wypisy. Końcowa kwota zależy od liczby stron i dodatkowych czynności.

Umowę można później odwrócić, ale nie jednostronnie. Potrzebna jest kolejna umowa między osobą, która zrzekła się dziedziczenia, a przyszłym spadkodawcą, również w formie aktu notarialnego. Po śmierci spadkodawcy nie da się już zawrzeć takiej umowy.

Po śmierci trzeba wybrać między odrzuceniem a przyjęciem spadku

Jeżeli wcześniej nie zawarto umowy notarialnej, spadkobierca podejmuje decyzję dopiero po śmierci spadkodawcy. Ma na to co do zasady 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania. Nie zawsze będzie to dokładnie dzień śmierci. Dla dalszego krewnego termin może rozpocząć się dopiero wtedy, gdy dowie się, że osoby znajdujące się wcześniej w kolejności odrzuciły spadek.

Brak oświadczenia w terminie nie prowadzi obecnie do prostego przyjęcia spadku. Co do zasady oznacza przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza. Nie należy jednak traktować tego jako powodu do bezczynności. Trzeba ustalić skład majątku, zgromadzić dokumenty i pilnować korespondencji od wierzycieli.

Przykładowo, jeżeli aktywa spadku wynoszą 80 000 zł, a długi 150 000 zł, odpowiedzialność przy dobrodziejstwie inwentarza jest ograniczona do 80 000 zł. To nie znaczy, że dług automatycznie znika ani że wierzyciel nie może prowadzić czynności wobec spadku. Oznacza tylko, że odpowiedzialność spadkobiercy ma ustawową granicę.

Jeżeli spadkobierca chce odrzucić spadek, może złożyć oświadczenie przed sądem albo notariuszem. Gdy odrzucenie wymaga zgody sądu, na przykład ze względu na małoletnie dziecko, złożenie wniosku przed upływem terminu ma znaczenie dla jego zachowania. Po odrzuceniu spadku trzeba sprawdzić, czy nie powołano kolejnych osób, zwłaszcza dzieci.

Odrzucenie spadku nie jest całkowicie odporne na działania wierzycieli. Jeżeli nastąpiło z pokrzywdzeniem wierzyciela osoby odrzucającej, wierzyciel może próbować uznać je za bezskuteczne wobec siebie. Dlatego przy własnym zadłużeniu nie traktowałbym odrzucenia spadku jako narzędzia do ukrywania majątku.

Darowizna nie jest zamiennikiem zrzeczenia się dziedziczenia

Darowizna przenosi określony składnik majątku za życia, ale sama w sobie nie przenosi długów darczyńcy na obdarowanego. Jeżeli rodzic podaruje dziecku mieszkanie, dziecko nie staje się przez to dłużnikiem banku, który udzielił rodzicowi pożyczki.

Nie oznacza to jednak pełnego bezpieczeństwa. Jeżeli darowizna została dokonana po to, aby utrudnić wierzycielom egzekucję, wierzyciel może korzystać z ochrony przewidzianej dla pokrzywdzonych wierzycieli. W określonych warunkach może żądać uznania czynności za bezskuteczną wobec siebie, co pozwala prowadzić egzekucję tak, jak gdyby majątek nadal należał do dłużnika.

Darowizna może też mieć znaczenie przy zachowku i rozliczeniach między spadkobiercami. Nie każda darowizna jest traktowana tak samo, a znaczenie mają między innymi jej wartość, data, osoba obdarowana i treść oświadczeń darczyńcy.

Przykład z mieszkaniem dobrze pokazuje różnicę. Darowizna może sprawić, że lokal nie będzie należał do spadku, ale nie gwarantuje ochrony przed wierzycielem ani nie wyłącza wszystkich roszczeń rodzinnych. Jeżeli celem jest wyłącznie uniknięcie odziedziczenia długów, notarialne zrzeczenie się dziedziczenia bywa rozwiązaniem bardziej przejrzystym niż pozorne przekazywanie majątku.

Jedna decyzja może ochronić rodzinę przed wieloma błędami

Jeżeli problem dotyczy długu żyjącej osoby, zacząłbym od ustalenia, kto jest wierzycielem i kto podpisał umowę. Jeżeli chodzi o przyszłe dziedziczenie, trzeba porównać umowę o zrzeczenie się dziedziczenia z późniejszym odrzuceniem spadku oraz przyjęciem z dobrodziejstwem inwentarza.

• Nie podpisuj ogólnego oświadczenia, że „nie odpowiadasz za długi”, jeżeli nie ma w nim wierzyciela ani właściwej podstawy prawnej.
• Przed aktem notarialnym sprawdź, czy skutki mają objąć dzieci i wnuki.
• Po śmierci spadkodawcy od razu ustal datę rozpoczęcia biegu 6-miesięcznego terminu.
• Nie utożsamiaj dobrodziejstwa inwentarza z całkowitym brakiem formalności.
• Nie używaj darowizny do pokrzywdzenia wierzycieli, bo taka czynność może zostać podważona.

Najbezpieczniejsze rozwiązanie zależy od tego, czy istnieje już dług, czy dopiero ryzyko jego odziedziczenia, a także od liczby potencjalnych spadkobierców i wartości majątku. W sprawie obejmującej kredyt hipoteczny, poręczenie, działalność gospodarczą albo małoletnie dzieci skonsultowałbym dokumenty przed podpisaniem czegokolwiek, bo jeden nieprecyzyjny zapis może zmienić skutki dla całej rodziny.