Najważniejsze informacje przed przyjęciem darowizny
- Samo zadłużenie nie powoduje automatycznej nieważności darowizny.
- Wierzyciel ma 5 lat na żądanie uznania czynności za bezskuteczną.
- Przy darowiźnie nieodpłatnej obdarowany może ponosić ryzyko nawet wtedy, gdy nie wiedział o długach.
- Przeniesienie nieruchomości wymaga aktu notarialnego, a zajęty składnik majątku nie staje się bezpieczny tylko dlatego, że go podarowano.
- Darowiznę pieniężną w najbliższej rodzinie trzeba zwykle zgłosić na formularzu SD-Z2 w ciągu 6 miesięcy.
Czy można przyjąć darowiznę od osoby zadłużonej
Tak. Polskie prawo nie zakazuje przyjmowania darowizn od osoby, która ma kredyt, zaległe rachunki, pożyczki albo prowadzone postępowanie egzekucyjne. Sama informacja, że darczyńca jest zadłużony, nie przekreśla umowy i nie oznacza, że obdarowany przejmuje jego długi.
Problem zaczyna się wtedy, gdy przekazanie majątku pogarsza sytuację wierzycieli. Jeżeli po darowiźnie dłużnik nie ma już majątku wystarczającego do spłaty zobowiązań albo staje się jeszcze bardziej niewypłacalny, wierzyciel może próbować sięgnąć po instrument nazywany skargą pauliańską. Chodzi o uznanie konkretnej czynności za bezskuteczną wobec tego wierzyciela.
Darowizna pieniędzy może być zawarta bez aktu notarialnego, jeśli świadczenie zostało faktycznie spełnione. Inaczej jest przy nieruchomości. Przeniesienie własności mieszkania, domu lub działki wymaga zachowania formy aktu notarialnego. Przy samochodzie, udziałach albo wartościowych ruchomościach również trzeba zadbać o pisemną umowę i dowód wydania przedmiotu.
Kiedy wierzyciel może podważyć przekazanie majątku
Wierzyciel nie unieważnia darowizny jednym pismem. Musi wystąpić z odpowiednim powództwem albo podnieść zarzut w postępowaniu. Jeżeli sąd uzna roszczenie, darowizna pozostaje ważna między stronami, ale staje się bezskuteczna wobec konkretnego wierzyciela.
W praktyce oznacza to, że wierzyciel może prowadzić egzekucję z przekazanego składnika tak, jakby nadal znajdował się on w majątku dłużnika. Nie każdy wierzyciel musi zostać potraktowany tak samo. Wyrok pauliański działa co do zasady na rzecz tego wierzyciela, który spełnił warunki i wygrał sprawę.
| Sytuacja | Znaczenie dla obdarowanego |
|---|---|
| Darczyńca ma długi, ale po darowiźnie pozostaje wypłacalny | Ryzyko jest mniejsze, choć nie znika całkowicie. |
| Darowizna powoduje niewypłacalność | Rośnie ryzyko skargi pauliańskiej i egzekucji z otrzymanego majątku. |
| Obdarowany jest bliskim członkiem rodziny | Prawo przewiduje domniemanie, że wiedział o pokrzywdzeniu wierzycieli. |
| Przedmiot darowizny był już zajęty | Samo przeniesienie własności nie musi zatrzymać prowadzonej egzekucji. |
| Od darowizny minęło ponad 5 lat | Co do zasady wygasa możliwość żądania jej uznania za bezskuteczną na podstawie art. 534 Kodeksu cywilnego. |
Termin pięciu lat liczy się od dnia dokonania czynności, a nie od momentu, w którym wierzyciel dowiedział się o darowiźnie. Nie oznacza to jednak, że każda darowizna starsza niż pięć lat jest wolna od wszystkich problemów prawnych. Mogą pojawić się inne roszczenia, na przykład związane z hipoteką, wadą oświadczenia woli albo postępowaniem upadłościowym.
Co zmienia fakt, że darowizna jest bezpłatna
To jeden z najważniejszych elementów całej sprawy. Przy czynności odpłatnej wierzyciel zwykle musi wykazać, że nabywca wiedział o zamiarze pokrzywdzenia. Przy darowiźnie art. 528 Kodeksu cywilnego pozwala żądać ochrony także wtedy, gdy obdarowany nie wiedział i nie mógł wiedzieć o problemach finansowych darczyńcy.
W przypadku darowizny nie wystarczy więc argument: „Nie znałem jego długów”. Taka niewiedza może mieć znaczenie przy ocenie całej sprawy, ale nie daje automatycznej ochrony. Szczególnie trudna jest sytuacja między rodzicami i dziećmi, małżonkami, rodzeństwem albo partnerami, ponieważ bliska relacja tworzy ustawowe domniemanie wiedzy o działaniu na szkodę wierzycieli.
Jeżeli darczyńca był niewypłacalny już w chwili przekazania majątku albo stał się niewypłacalny wskutek darowizny, prawo domniemywa, że działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. To wierzyciel nadal musi wykazać podstawowe przesłanki sprawy, ale jego sytuacja dowodowa jest wtedy wyraźnie łatwiejsza.
Trzeba też odróżnić ryzyko cywilne od karnego. Celowe ukrywanie lub darowanie majątku w obliczu grożącej niewypłacalności może w określonych warunkach prowadzić do odpowiedzialności z art. 300 Kodeksu karnego. Nie każda darowizna od osoby mającej długi jest przestępstwem, ale pozorna umowa, fikcyjne przeniesienie własności albo przekazanie składnika już zagrożonego zajęciem powinny zapalić czerwoną lampkę.
Jak sprawdzić ryzyko przed przyjęciem majątku
Ja zaczynam od ustalenia, czy darowizna jest zwykłym rodzinnym przysporzeniem, czy próbą odsunięcia majątku poza zasięg wierzycieli. Najważniejsze są nie same słowa darczyńcy, ale jego rzeczywisty bilans majątkowy, moment przekazania i dokumenty potwierdzające sytuację.
Ustal, jakie zobowiązania istnieją
Nie ma jednego publicznego rejestru wszystkich długów osoby fizycznej. Można jednak poprosić darczyńcę o informacje o kredytach, pożyczkach, zaległościach podatkowych, ZUS, sprawach sądowych i egzekucyjnych. Przy większej darowiźnie rozsądne jest uzyskanie pisemnego oświadczenia, choć trzeba pamiętać, że takie oświadczenie nie zastępuje niezależnej weryfikacji.
Jeżeli darczyńca prowadzi firmę, sprawdź wpis w CEIDG albo KRS, a także wzmianki o postępowaniach restrukturyzacyjnych i upadłościowych. Przy nieruchomości koniecznie przejrzyj księgę wieczystą. W dziale III mogą być ujawnione ograniczenia i roszczenia, a w dziale IV hipoteki. Elektroniczne księgi wieczyste można przeglądać bezpłatnie, jeśli znasz numer księgi.
Sprawdź, czy przedmiot nie jest już zajęty
Jeżeli komornik zajął ruchomość, wierzytelność albo rachunek, późniejsze rozporządzenie może nie zatrzymać egzekucji. W przypadku nieruchomości znaczenie mają między innymi wpis o wszczęciu egzekucji, ostrzeżenie w księdze wieczystej i zawiadomienia doręczone dłużnikowi.
Najbardziej ryzykowny jest układ, w którym darczyńca ma jeden wartościowy składnik majątku, na przykład mieszkanie warte 600 000 zł, a jego wymagalne zobowiązania wynoszą 450 000 zł. Przekazanie lokalu może pozbawić wierzycieli podstawowego źródła zaspokojenia. Inaczej wygląda darowizna samochodu wartego 15 000 zł, gdy dłużnik posiada inne aktywa o wartości znacznie przewyższającej jego zobowiązania.
Przeczytaj również: Jak zapisać mieszkanie w testamencie? Wzory i koszty
Zadbaj o prawdziwą i przejrzystą dokumentację
Umowa powinna opisywać rzeczywisty przedmiot darowizny, jego wartość, datę wydania i ewentualne obciążenia. Przy pieniądzach najlepiej użyć przelewu bankowego z jasnym tytułem, zamiast przekazywać gotówkę bez pokwitowania.
Nie polecam tworzenia pozornej sprzedaży, łańcucha kolejnych darowizn ani przenoszenia własności na kilka osób tylko po to, aby utrudnić wierzycielowi działanie. Takie zabiegi zwykle nie rozwiązują problemu, a mogą pogorszyć sytuację dowodową i zwiększyć ryzyko odpowiedzialności.
Podatek i formalności po otrzymaniu darowizny
Zadłużenie darczyńcy nie zmienia zasad podatku od spadków i darowizn. Dla urzędu skarbowego liczy się przede wszystkim wartość świadczenia, relacja między stronami oraz sposób przekazania pieniędzy lub rzeczy.
Kwoty wolne od podatku sumuje się od tej samej osoby z pięciu lat. Aktualnie wynoszą one 36 120 zł dla I grupy podatkowej, 27 090 zł dla II grupy i 5 733 zł dla III grupy. Po przekroczeniu właściwego limitu podatek oblicza się według skali zależnej od grupy.
| Grupa | Przykładowa relacja | Kwota wolna w ciągu 5 lat |
|---|---|---|
| I grupa | rodzice, dzieci, małżonek, rodzeństwo, teściowie | 36 120 zł |
| II grupa | zstępni rodzeństwa, rodzeństwo rodziców, rodzeństwo małżonka | 27 090 zł |
| III grupa | pozostałe osoby | 5 733 zł |
Najbliższa rodzina może skorzystać z pełnego zwolnienia, ale trzeba dopełnić warunków. Darowiznę należy co do zasady zgłosić na formularzu SD-Z2 w ciągu 6 miesięcy. Przy pieniądzach potrzebny jest także dowód wpływu na rachunek bankowy, rachunek SKOK albo przekaz pocztowy.
Formularza SD-Z2 nie trzeba składać, gdy łączna wartość nabyć od tej samej osoby z pięciu lat, razem z ostatnią darowizną, nie przekracza kwoty wolnej. Zgłoszenie nie jest również wymagane przy umowie sporządzonej w formie aktu notarialnego. Ministerstwo Finansów wskazuje, że spóźnienie ze zgłoszeniem może pozbawić obdarowanego pełnego zwolnienia.
Przy darowiźnie nieruchomości podatek często rozlicza notariusz, który pobiera go jako płatnik, jeśli jest należny. Nie oznacza to jednak, że notariusz bada wypłacalność darczyńcy ani gwarantuje, że wierzyciel nie podejmie później działań. Formalna poprawność aktu i bezpieczeństwo przed skargą pauliańską to dwie różne kwestie.
Co zrobić, gdy wierzyciel już reaguje
Jeżeli otrzymasz wezwanie od wierzyciela, pozew albo zawiadomienie związane z egzekucją, nie podpisuj pochopnie ugody i nie przenoś darowanego składnika na kolejną osobę. Taki ruch może zostać potraktowany jako dalsze rozporządzenie korzyścią i otworzyć wierzycielowi drogę do działań wobec następnego nabywcy.
W postępowaniu sądowym znaczenie będą miały między innymi: data powstania długu, data darowizny, wartość przekazanego majątku, stan majątkowy darczyńcy przed i po czynności, istnienie zajęcia oraz relacja między stronami. Dlatego trzeba zachować umowę, potwierdzenia przelewów, dokumenty dotyczące majątku i korespondencję z darczyńcą oraz wierzycielem.
Obdarowany może uwolnić się od żądania wierzyciela, jeżeli zaspokoi jego należność albo wskaże wystarczające mienie dłużnika. To rozwiązanie wymaga jednak dokładnego ustalenia wysokości długu i tego, czy wskazany majątek rzeczywiście pozwoli na egzekucję.
Jeżeli wierzyciel wygra sprawę, nie oznacza to automatycznie, że obdarowany odpowiada całym swoim majątkiem za wszystkie długi darczyńcy. Skutek dotyczy przede wszystkim możliwości zaspokojenia konkretnej wierzytelności z przedmiotu, który wyszedł z majątku dłużnika. Właśnie dlatego przed przyjęciem nieruchomości albo dużej kwoty dobrze jest skonsultować dokumenty z adwokatem lub radcą prawnym.
Najbezpieczniejszy moment na przyjęcie darowizny
Najmniejsze ryzyko występuje wtedy, gdy darczyńca mimo przekazania majątku pozostaje wypłacalny, nie ma zajęć, nie ukrywa zobowiązań, a darowizna jest udokumentowana i zgodna z rzeczywistą wolą stron. Największe pojawia się przy przekazaniu jedynego wartościowego składnika tuż przed egzekucją, rozprawą albo ogłoszeniem upadłości.
Moja praktyczna zasada jest prosta: najpierw sprawdzam źródło majątku i sytuację wierzycieli, dopiero potem podpisuję umowę. Przy mieszkaniu, firmie albo darowiźnie o dużej wartości koszt wcześniejszej analizy jest niewielki w porównaniu z ryzykiem wieloletniego sporu i utraty otrzymanego majątku.
