Śmierć bliskiej osoby może oznaczać nie tylko przejęcie majątku, ale również ryzyko odziedziczenia kredytów, pożyczek lub zaległości. Odrzucenie spadku pozwala uniknąć odpowiedzialności za długi, jednak wymaga zachowania terminu, właściwej formy i dopilnowania sytuacji dzieci. Poniżej wyjaśniam, jak wygląda procedura, jakie dokumenty przygotować, ile kosztuje czynność oraz co dzieje się po jej dokonaniu.
Najważniejsze informacje przed wizytą w kancelarii
- 6 miesięcy to podstawowy termin na złożenie oświadczenia od dnia, w którym dowiesz się o powołaniu do spadku.
- Notariusz sporządza akt lub protokół, a skutki prawne są takie same jak przy oświadczeniu złożonym przed sądem.
- 61,50 zł brutto wynosi maksymalna taksa za jedno oświadczenie, bez kosztu wypisów.
- Po odrzuceniu spadku jesteś traktowany tak, jakbyś nie dożył otwarcia spadku.
- Jeżeli masz dzieci, spadek może przejść na nie, dlatego trzeba sprawdzić cały dalszy krąg spadkobierców.
Odrzucenie spadku u notariusza zaczyna się od pilnowania terminu
Oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć przed notariuszem albo w sądzie. Wybór miejsca nie zmienia skutku prawnego, ale kancelaria notarialna zwykle pozwala szybciej ustalić konkretny termin wizyty i zakończyć sprawę podczas jednego spotkania.
Na złożenie oświadczenia masz 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedziałeś się o tytule swojego powołania do spadku. Najczęściej będzie to moment, gdy dowiesz się o śmierci krewnego, po którym dziedziczysz z ustawy. Termin nie zawsze liczy się jednak automatycznie od daty zgonu. Jeśli przykładowo wcześniej powołany spadkobierca odrzucił spadek, dla kolejnej osoby termin może rozpocząć się dopiero wtedy, gdy dowie się, że sama została powołana.
W aktualnym brzmieniu Kodeksu cywilnego brak oświadczenia w tym czasie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Nie jest to już proste przyjęcie, czyli pełna odpowiedzialność za długi, ale nadal nie oznacza całkowitego wyjścia ze sprawy. Spadkobierca może odpowiadać za zobowiązania do wartości odziedziczonego majątku.
Nie trzeba udowadniać, że spadkodawca miał długi. Można odrzucić spadek także wtedy, gdy nie znamy dokładnego składu majątku, ale podejrzewamy istnienie zobowiązań. Trzeba przy tym pamiętać, że odrzucenie obejmuje cały spadek. Nie da się zatrzymać mieszkania, a odrzucić samego kredytu.
Przeczytaj również: Zwrot kosztów pogrzebu od spadkobiercy - jak go dochodzić?
Odrzucenie spadku a zrzeczenie się dziedziczenia
Te pojęcia często są mylone. Odrzucenie następuje po śmierci spadkodawcy i składa się je w ustawowym terminie. Zrzeczenie się dziedziczenia jest natomiast umową zawieraną za życia przyszłego spadkodawcy, zwykle między nim a potencjalnym spadkobiercą, w formie aktu notarialnego.
Nie można też odrzucić spadku „na rzecz brata”, siostry albo konkretnego dziecka. Po odrzuceniu działa ustawowa kolejność dziedziczenia. To właśnie dlatego po podpisaniu aktu trzeba od razu sprawdzić, kto zostaje powołany w następnej kolejności.
Jak wygląda wizyta u notariusza i jakie dokumenty przygotować
Przed wizytą kancelaria zwykle prosi o podstawowe dane, aby sprawdzić, czy może przygotować czynność. Notariusz odbiera oświadczenie, poucza o jego skutkach i sporządza dokument, który podpisujesz po odczytaniu. Sama wizyta często trwa kilkanaście do kilkudziesięciu minut, jeśli dokumenty i informacje są kompletne.
Najczęściej potrzebne będą:
- dowód osobisty albo paszport,
- odpis aktu zgonu spadkodawcy,
- informacje o spadkodawcy, w tym imię i nazwisko, numer PESEL, data i miejsce śmierci oraz ostatnie miejsce zamieszkania,
- informacja, czy spadkodawca zostawił testament,
- dane innych znanych spadkobierców,
- akty stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo, jeśli są potrzebne do wykazania kolejności dziedziczenia,
- wypisy wcześniejszych oświadczeń o odrzuceniu spadku, jeśli ktoś z rodziny złożył je wcześniej.
Lista może się różnić zależnie od sytuacji. Inne dokumenty będą potrzebne przy dziedziczeniu ustawowym, inne przy testamencie, a jeszcze inne wtedy, gdy zmieniano nazwisko albo spadkobierca mieszka za granicą. Najlepiej przesłać kancelarii skany dokumentów przed wizytą. To prosty sposób, aby uniknąć odkrycia braków dopiero w dniu, w którym kończy się termin.
W oświadczeniu wskazuje się między innymi tytuł powołania do spadku, czyli dziedziczenie z ustawy albo testamentu. Nie trzeba opisywać wszystkich długów ani uzasadniać decyzji. Istotne jest jednoznaczne oświadczenie, że spadek zostaje odrzucony.
Ile kosztuje czynność i kiedy sąd może być lepszym wyborem
Maksymalna taksa notarialna za sporządzenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku wynosi 50 zł netto. Po doliczeniu podatku VAT daje to 61,50 zł brutto za jedną osobę. Do rachunku dochodzą wypisy aktu, za które maksymalna stawka wynosi 6 zł netto za każdą rozpoczętą stronę, czyli 7,38 zł brutto.
| Forma złożenia oświadczenia | Podstawowy koszt | Najważniejsza cecha |
|---|---|---|
| Notariusz | 50 zł netto plus VAT za osobę oraz wypisy | Możliwość umówienia konkretnej wizyty i szybkie uzyskanie dokumentu |
| Sąd | 100 zł opłaty sądowej za oświadczenie | Oświadczenie składane w toku postępowania sądowego |
Podane kwoty dotyczą podstawowej czynności. Końcowa cena u notariusza zależy od liczby osób, liczby wypisów, konieczności przygotowania dodatkowych dokumentów oraz tego, czy sprawa obejmuje małoletnich. Dlatego proszę kancelarię o podanie łącznej ceny przed wizytą, a nie tylko samej taksy.
Notariusz jest zwykle praktyczniejszy, gdy termin szybko ucieka albo kilka osób chce złożyć oświadczenia w podobnym czasie. Sąd może być naturalnym wyborem, gdy i tak toczy się postępowanie spadkowe lub potrzebne jest rozstrzygnięcie dotyczące małoletniego. Sam skutek odrzucenia pozostaje taki sam.
Co dzieje się po odrzuceniu spadku
Osoba, która skutecznie odrzuciła spadek, zostaje wyłączona od dziedziczenia tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. Nie dziedziczy aktywów i co do zasady nie odpowiada za długi spadkowe. Nie można jednak traktować podpisania dokumentu jako zamknięcia całej rodzinnej sprawy.
Jeżeli spadek odrzucił rodzic, w jego miejsce mogą wejść jego dzieci. Gdy odrzuci je również dziecko, powołane mogą zostać wnuki. W praktyce trzeba więc prześledzić kolejność dziedziczenia, zamiast poprzestać na załatwieniu dokumentu przez jedną osobę.
Przykładowo, po śmierci dziadka spadek odrzuca jego syn. Wtedy do dziedziczenia może zostać powołany wnuk. Jeżeli wnuk jest małoletni, rodzic musi zareagować w jego imieniu. To najczęstszy moment, w którym rodziny tracą czas, bo uznają, że jedno oświadczenie załatwiło sprawę wszystkich.
Oświadczenie jest nieodwołalne. Nie można po kilku tygodniach zmienić zdania tylko dlatego, że okazało się, iż w spadku znajdowała się cenna nieruchomość. Wyjątkiem są szczególne sytuacje związane z błędem lub groźbą, ale wtedy potrzebne jest postępowanie przed sądem i zatwierdzenie uchylenia się od skutków oświadczenia.
Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka
Po zmianach obowiązujących od 15 listopada 2023 r. nie zawsze trzeba uzyskiwać zgodę sądu rodzinnego. Rodzic może odrzucić spadek w imieniu dziecka bez wcześniejszego zezwolenia, gdy dziecko zostało powołane wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, a drugi rodzic wyraża zgodę albo oboje rodzice składają oświadczenie wspólnie.
Muszą być jednak spełnione także pozostałe ustawowe warunki, w tym dotyczące innych zstępnych rodziców dziecka. Jeżeli nie ma zgody między rodzicami, dziecko zostało powołane z innego powodu albo sytuacja rodzinna jest bardziej złożona, zgoda sądu może nadal być konieczna.
Wniosek składa się do właściwego sądu opiekuńczego, a w niektórych sytuacjach do sądu spadku. Gdy zezwolenie jest wymagane, nie należy czekać z wnioskiem do ostatnich dni. Aktualny Kodeks cywilny przewiduje zawieszenie biegu terminu na czas postępowania o zgodę sądu, ale późniejsze złożenie właściwego oświadczenia nadal trzeba dopilnować.
Jeżeli dziecko ma już 18 lat, składa oświadczenie samodzielnie. Rodzic nie może podpisać dokumentu za pełnoletnie dziecko na podstawie zwykłego upoważnienia. W określonych sytuacjach możliwe jest działanie przez pełnomocnika, ale pełnomocnictwo musi spełniać wymaganą formę.
Najczęstsze błędy, przez które sprawa się komplikuje
- Liczenie terminu wyłącznie od daty śmierci zamiast ustalenia, kiedy dana osoba dowiedziała się o swoim powołaniu do spadku.
- Założenie, że odrzucenie przez rodzica automatycznie chroni także jego dzieci.
- Przygotowanie tylko dowodu osobistego bez aktu zgonu i dokumentów potwierdzających pokrewieństwo.
- Przekonanie, że można odrzucić same długi, a zatrzymać korzystne składniki majątku.
- Mylenie odrzucenia spadku z umową o zrzeczeniu się dziedziczenia.
- Odkładanie wizyty do ostatniego tygodnia, mimo że potrzebna może być zgoda sądu rodzinnego.
Najbezpieczniej sporządzić prostą listę osób, które mogą dziedziczyć po odrzuceniu spadku. Zapisuję na niej małżonka, dzieci, wnuki, rodziców i rodzeństwo spadkodawcy, a potem sprawdzam, kto z tych osób już złożył oświadczenie. Taki porządek często pozwala wychwycić problem, zanim zacznie biec kolejny termin.
Co sprawdzić jeszcze przed podpisaniem aktu
Przed wizytą ustal trzy rzeczy: datę rozpoczęcia terminu, osoby powołane po odrzuceniu oraz komplet dokumentów. Jeżeli w rodzinie są małoletni, osoby ubezwłasnowolnione, testament albo spadkobiercy mieszkający poza Polską, nie traktowałbym sprawy jako zwykłej formalności.
W kancelarii poproś o wyjaśnienie, jakie dokumenty otrzymasz i czy wypis aktu zostanie przekazany do właściwego sądu. Zachowaj własny wypis oraz potwierdzenie daty dokonania czynności. Przy kilku osobach w rodzinie taka dokumentacja ułatwia później wykazanie, kto i kiedy odrzucił spadek.
Najważniejsza zasada jest prosta. Nie czekaj na pełną wiedzę o wszystkich długach, ale przed podpisaniem upewnij się, że rozumiesz skutek dla siebie i dalszych spadkobierców. W sprawie nietypowej konsultacja z prawnikiem może kosztować mniej niż późniejsze naprawianie błędu, którego nie da się łatwo odwrócić.
